TOP

Задушаная дэмакратыя

У Беларусі слова «дэмакратыя», якое перакладаецца як «улада народа», на здзіўленне міжнароднай супольнасці выклікае ў людской масе раздражненне, а ў кіраўнікоў — нянавісць. Адны не адказваюць за свой лёс, застаюцца вінцікамі, другія, не бачачы супраціву, «закручваюць гайкі да ўпору».

Да 2020 года СНплюс існавала дзякуючы падпісцы чытачоў. Сёння друк газеты забаронены. Але ваша падпіска надалей магчымая. Усе матэрыялы бясплатныя і даступныя кожнаму. Падпісваючыся на СНплюс праз Патрэон (гэта бяспечна!), вы дапамагаеце распаўсюду незалежнай інфармацыі і падтрымліваеце свабоду слова.

Абыякавасць насельніцтва, з якой яно сустракае чарговы нацыянальны, сацыяльны або палітычны ўціск, нагадвае мне словы выдатнага французскага пісьменніка і смелага лётчыка Антуана дэ Сэнт-Экзюперы, які загінуў у 1944 годзе ў разведвальным палёце, пра палахлівыя паводзіны народа ў час гітлераўскай акупацыі: «Дзе была жывая Францыя? Я верыў, што ў адзін цудоўны дзень яна прачнецца. Але такі вобраз народнай Францыі, якая разлютавана ненавідзіць уладу, што асудзіла яе на… перамір’е, — ах, якая ўсё гэта хлусня! З прыходам немцаў гэты статак абазваўся пачварным уздыхам палёгкі». Аўтар вядомай філасофскай казкі «Маленькі прынц» адзначаў, што ў краіне ёсць антыфашысцкі Супраціў — падпольныя групы і адзінкавыя героі, але сапраўдная мужнасць была выключэннем з ганебнага правіла прыслужніцтва захопнікам.

Я не параўноўваю згоду звышпамяркоўных беларусаў з узурпацыяй улады нахабнымі індывідамі і іх падручнымі, што мае месца цяпер, з праявамі калабарацыянізму ў другой сусветнай вайне, чым вызначалася «вішысцкая» Францыя. Гэта працэсы неадназначныя. Але грунт для іх узнікнення адзін — нязбытны жывёльны страх прад змрочнай сілай, жаданне адсядзецца ў сваім куце, момніць і размнажацца пры любой уладзе.

Здрада нацыянальным інтарэсам, канфармізм, недавер да дэмакратыі катастрафічна выявiліся ў мінулым Беларусі, што павінна было б служыць перасцярогай сучасным пакаленням. Але тутэйшы люд не хоча вучыцца на памылках, хоць ведае, што ўпомненыя з’явы не менш разбуральныя, чым калабарацыянізм.

Народу прасцей выстаяць у адкрытым узброеным змаганні ці ў падпольным супраціве чужынцу-захопніку, яўнаму ворагу, бо спрацоўвае патрыятызм, прага свабоды. Больш складана ваяваць з мясцовымі «акупантамі», якія прыходзяць да ўлады дэмакратычным шляхам, але потым яе ўзурпіруюць і выкарыстоўваюць бескантрольна. Пелька сучаснага закабалення зацягнулася на шыі беларускага народа з дапамогай адміністратыўнага рэсурсу, жорсткіх дзеянняў разбухлага сілавога блоку. У выніку пабудовы паліцэйскай дзяржавы ў дэмакратыі застаецца толькі адна доля — быць задушанай.

Перыяд пасля распаду СССР расійскі пісьменнік А. Сталяроў аналізуе так: «Процесс установления в стране демократии — это именно долгий неоднозначный процесс, а не быстрый триггерный переход (пераключэнне з аднаго стану ў іншы. — С.З.) по принципу «ноль» — «один». Демократия не может возникнуть сразу, во всем объёме, «из ничего». Она утверждается постепенно, этап за этапом, на каждом из них наращивая и укрепляя свою «корневую систему». Причина здесь заключается в том, что к демократии оказывается не способной не только авторитарная власть, но и в преобладающей массе своей сам народ. Это, вероятно, главная трудность всех структурных реформ. Перемены произошли, но в стране нет людей, умеющих жить в новой реальности. Мир изменился, но изменения еще не стали нормой социального бытия. Должно пройти время. Должно вступить в жизнь поколение, для которого демократия будет не инновацией, а традицией. Между тем ситуация в стране, как правило, ухудшается: старые механизмы разрушены, новые еще не работают, нарастает хаос, падает уровень жизни — именно поэтому в постреволюционный период так сильны пассеистические настроения (любоў да мінулага. — С.З.), приводящие к диктатуре и реставрации».

Усе апісаныя працэсы характэрныя для Беларусі. На першы погляд тут як бы маюцца атрыбуты цывілізаванасці, пэўнае падабенства з дэмакратычнымі, развітымі краінамі. Ёсць дзяржаўны механізм, працуюць прадпрыемствы, якія выпускаюць прадукты і тавары, будуюцца дамы і дарогі, вучацца дзеці і моладзь. Замежныя госці любяць адзначаць чыстыя вуліцы нашых гарадоў, хоць гэта не дасягненне рэжыму, а даўняя традыцыя. Але ўсё пералічанае — толькі знешні бок жыцця. А што робіцца ўнутры грамадства, у якім стане знаходзяцца людзі? Каб праўдзіва адказаць на гэтыя пытанні, трэба не прыязджаць, а самому пажыць у аўтарытарнай Беларусі.

Выдатны рускі пісьменнік В. Астаф’еў, з якім мне даводзілася размаўляць на розныя тэмы, неяк падзяліўся з чытачамі такім назіраннем: «Я, например, недавно /…/ в женской колонии побывал. Двадцать две тысячи преступниц, по третьему-четвертому разу сидят девчонки. На порядки их посмотрел. Часа три с ними разговаривал, а потом вынужден был им сказать: «Девчонки, пожалуйста, как-то возвращайтесь сюда, на волю, а то я вижу, вам тут понравилось». Потому что у них там и школа, и мастерские. Они живут отрядами. Есть и плитки, и радио, и телевидение. Чистенькие простыни, чистые занавески. Пить не дают, наркоманией заниматься не дают, но они тайно там что-то выделывают.

Вот чтоб нам не превратиться в такую лагерную чистоту, в этот ГУЛАГ наоборот. Не привыкнуть к нему».

Трывожная засцярога Віктара Пятровіча, на жаль, спраўдзілася. У Беларусі «лагерная чысціня» пануе ўсюды: на выбарах любога ўзроўню, у парламенце, дзяржаўных установах, афіцыйных СМІ. Гулагаўскія правілы, пазбаўленне людзей самастойнасці, жыццё па камандзе прывялі грамадзян да сацыяльнага інфантылізму і ўтрыманства.

Частка тутэйшага люду пад уплывам прапаганды прыпісвае сабе выдатныя рысы, якія даўно страчаны, услед за кіраўніком краіны прэтэндуе на ролю месіі ў славянскім свеце. Гэта выклікае ў разумных мясцовых грамадзян і тым больш у замежжы саркастычны рогат.

Смешна па прычыне таго, што людзі будуюць фантастычныя планы, а самі не здольныя вырашыць простых жыццёвых праблем, зрабіць разумны выбар пры галасаванні, уратаваць ад знікнення родную мову — душу нацыі.

Замбіраваны электарат паводзіць сябе, як маленькі сабачка: на любы зварот да яго — кладзецца на спіну, падымае лапкі ўгару і ліжа гаспадару рукі.

А дэмакратычны рух стаў унікальнай супольнасцю перабежчыкаў з партыі ў партыю, змаганцаў за міфічнае першынство ў палітыцы. Ён такі няспелы і няўстойлівы, што адшукаць тут рацыянальнае зерне проста немагчыма. Усе ваююць адзін з адным.

Калі ў людзей няма палітычнай волі, то ці можа быць волевыяўленне? Калі ў грамадстве адсутнічае запатрабаванне дэмакратыі, то хто будзе за яе змагацца?

Задушыць парасткі дэмакратыі, сілай зварганіць прымітыўную копію сталінскай сістэмы было нескладана. А на ўваскрашэнне разумнага ладу жыцця беларусам спатрэбяцца немалыя намаганні.

Спадабаўся матэрыял? Падзякуй рэдакцыі на Патрэоне (гэта бяспечна) і падтрымай публікацыю такіх матэрыялаў у будучыні.

Нават Украіна, якая выяўляе сапраўдны гераізм у змаганні за дэмакратыю, ніяк не вырвецца з пасткі, у якую яе загналі палітычныя і эканамічныя карупцыянеры. Але рабіць рывок да свабоды давядзецца. Аўтарытарны рэжым — гэта чорная дзірка ў космасе чалавецтва, з якой трэба вырывацца.

Знешнія сілы — нам не памочнікі, бо Усход адкрыта падтрымлівае свайго пабраціма-узурпатара палітычна і матэрыяльна, а Захад спявае заўсёдную песню пра абарону дэмакратыі, але вядзе з аўтарытарным рэжымам меркантыльныя эканамічныя гульні. Спадзявацца можна толькі на саміх сябе.

Сяргей ЗАКОННІКАЎ

Чытайце таксама:
«Піяністы» і «экстрэмісты»
Сталінскі тупік
Поступ справядлівасці

Присоединяйтесь к нам в Фэйсбуке, Telegram или Одноклассниках, чтобы быть в курсе важнейших событий страны или обсудить тему, которая вас взволновала.